Overzicht: Rabbi Markus (Mordechai) Rottenberg (1872–1944) was een orthodoxe rabbijn die diende als de hoofdrabbijn van Antwerpen en als de rabbijnse leider van de Machsike Hadass-gemeenschap vanaf het begin van de twintigste eeuw tot aan zijn deportatie tijdens de Holocaust. Hij speelde een centrale rol in de ontwikkeling van het orthodox-joodse gemeenschapsleven in Antwerpen, in het bijzonder door zijn leiderschap van de Machsike Hadass-gemeenschap en zijn band met de Oosten Shul (Oostenstraat-synagoge), die uitgroeide tot een van de belangrijkste orthodoxe synagogen van Antwerpen.
Tijdens de Holocaust werd rabbijn Rottenberg gedeporteerd en in 1944 vermoord in Auschwitz. Hij was de vader van rabbijn Chaim Yaakov Rottenberg, die later hoofdrabbijn van Antwerpen en Parijs werd, en Recha Sternbuch, een joodse reddingsactiviste tijdens de Holocaust.
Vroege Leven en Familie
Markus Rottenberg werd geboren in 1872 in Krakau, Galicië, destijds deel van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk.
Hij was afkomstig uit een rabbijnse familie en werd opgeleid in de traditionele joodse instellingen van Galicië. Hij ontving zijn rabbijnse wijding en trad toe tot het orthodoxe rabbijnse leiderschap van de Oost-Europese joden.
Hij trouwde met Sarah Hendel Friedman, dochter van rabbijn David Friedman uit Tzehlem (Deutschkreutz), een rabbijn uit de Hongaars-orthodoxe traditie.
Het echtpaar had verschillende kinderen, waaronder:
- Rabbijn Chaim Yaakov Rottenberg (1909–1990) – later hoofdrabbijn van Antwerpen en rabbijn van de Rue Pavée-synagoge in Parijs.
- Recha Sternbuch (1905–1971) – actief in joodse reddingsacties tijdens de Holocaust via organisaties zoals de Vaad Hatzalah.
- Andere kinderen, van wie er enkelen tijdens de Holocaust werden vermoord.
Rabbijnse Carrière Vóór Antwerpen
Voordat hij naar België verhuisde, diende rabbijn Rottenberg als rabbijn in Wadowice, een joodse gemeenschap nabij Krakau in Galicië.
Aan het begin van de twintigste eeuw ondergingen veel joodse gemeenschappen in Oost-Europa grote sociale en demografische veranderingen, waaronder migratie naar West-Europa. Antwerpen werd een van de bestemmingen voor joodse immigranten uit Polen en Galicië, met name voor degenen die actief waren in de diamantindustrie.
Aankomst in Antwerpen
Rabbijn Rottenberg kwam in 1911 met zijn gezin aan in Antwerpen.
Destijds breidde de joodse bevolking van Antwerpen zich snel uit. De orthodox-joodse gemeenschap was georganiseerd rond Machsike Hadass, een religieuze vereniging die was opgericht om traditionele joodse religieuze normen te handhaven.
In 1913 werd rabbijn Rottenberg benoemd tot hulprabbijn van Machsike Hadass onder rabbijn Noach Zvi Ullmann, die destijds de senior rabbijn van de gemeenschap was.
Na het vertrek en overlijden van rabbijn Ullmann werd rabbijn Rottenberg de leidende rabbijnse autoriteit van Machsike Hadass.
Hij diende officieel als hoofdrabbijn van Antwerpen vanaf 1918.
De Oosten Shul en Machsike Hadass
Rabbijn Rottenberg was nauw betrokken bij de oprichting van de Oosten Shul (Oostenstraat-synagoge), de hoofdsynagoge van Machsike Hadass.
De synagoge werd gebouwd tussen 1911 en 1917 en werd de centrale religieuze instelling van het orthodox-joodse leven in Antwerpen. Tijdens de bouwperiode werd de Machsike Hadass-gemeenschap geleid door rabbijn Noach Zvi Ullmann en rabbijn Markus Rottenberg.
De Oosten Shul diende als hoofdsynagoge van Machsike Hadass, als centrum voor gebedsdiensten en religieuze bijeenkomsten, en als locatie voor gemeenschappelijke evenementen en joods onderwijs.
Vóór de Tweede Wereldoorlog woonde rabbijn Rottenberg in het synagogecomplex, wat de traditionele band weerspiegelde tussen een gemeenschapsrabbijn en de hoofdsynagoge van zijn gemeente.
Onder zijn leiderschap werd Machsike Hadass een van de leidende orthodox-joodse gemeenschappen in België.
Leiderschap van de Antwerpse Orthodoxie
Als hoofdrabbijn van Machsike Hadass was rabbijn Rottenberg verantwoordelijk voor religieuze aangelegenheden binnen de orthodoxe gemeenschap.
Zijn verantwoordelijkheden omvatten onder meer het leiden van de rabbijnse rechtbank, het geven van uitspraken over de joodse wetgeving, het toezicht houden op religieuze instellingen en het begeleiden van de gemeenschap bij joodse gebruiken.
Zijn periode van leiderschap viel samen met de groei van de orthodox-joodse bevolking in Antwerpen tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. Tijdens deze periode ontwikkelde Antwerpen een netwerk van joodse instellingen, waaronder synagogen, scholen, liefdadigheidsinstellingen en koosjere voorzieningen.
De Eerste Wereldoorlog
Tijdens de Eerste Wereldoorlog verliet rabbijn Rottenberg tijdelijk Antwerpen en verbleef in Frankfurt, Duitsland, waar leden van zijn familie tijdens de oorlogsjaren bleven.
Na de oorlog keerde hij terug naar Antwerpen en hervatte zijn rabbijnse leiderschap.
In 1919 onderzochten de Belgische autoriteiten beschuldigingen dat hij sympathie zou have getoond voor Duitsland tijdens de Eerste Wereldoorlog. Het onderzoek concludeerde dat er geen bewijs was dat deze beschuldigingen ondersteunde.
Duitse Bezetting en de Antwerpse Pogrom
Nadat Duitsland in 1940 België binnenviel, werden joodse gemeenschappen in het hele land onderworpen aan toenemende beperkingen en vervolging.
In april 1941 vonden in Antwerpen gewelddadige anti-joodse rellen plaats. De Machsike Hadass-gemeenschap en de Oosten Shul behoorden tot de joodse instellingen die werden aangevallen.
Tijdens de aanval werd de Oosten Shul gevandaliseerd, werden Thorarollen ontheiligd en werden religieuze voorwerpen en meubels beschadigd en verbrand. Het appartement van rabbijn Rottenberg in het synagogecomplex werd verwoest.
De verwoesting van de Oosten Shul was een van de meest ingrijpende daden van anti-joods geweld tegen de joodse gemeenschap van Antwerpen voordat de massadeportaties begonnen.
Na de aanval waren rabbijn Rottenberg en zijn gezin gedwongen hun woning te verlaten en verhuisden ze naar een andere locatie in Antwerpen.
Arrestatie en Deportatie
Op 8 januari 1943 werden rabbijn Markus Rottenberg en zijn vrouw Sarah gearresteerd door de Duitse bezettingsautoriteiten.
Ze werden overgebracht naar de Dossinkazerne in Mechelen, het doorgangskamp van waaruit Belgische Joden naar Auschwitz werden gedeporteerd.
Via buitenlandse nationaliteitsdocumenten die waren verkregen via joodse reddingsorganisaties, waaronder documenten die hen identificeerden als Paraguayaanse staatsburgers, werden ze tijdelijk vrijgelaten. Ze werden echter later opnieuw gearresteerd.
Ze werden overgebracht naar het interneringskamp Vittel in Frankrijk, waar buitenlandse Joden werden vastgehouden in de hoop dat sommigen van hen zouden worden uitgewisseld voor Duitse burgers in het buitenland.
Overlijden in Auschwitz
In 1944 werden rabbijn Markus Rottenberg en zijn vrouw vanuit Frankrijk gedeporteerd naar Auschwitz-Birkenau. Ze werden daar in 1944 vermoord.
De Holocaust vernietigde een groot deel van het naoorlogse orthodox-joodse leiderschap van Antwerpen. Van het gezin van rabbijn Rottenberg overleefde slechts een klein aantal de oorlog, waaronder zijn zoon rabbijn Chaim Yaakov Rottenberg.
Familie-erfenis
De nakomelingen van rabbijn Markus Rottenberg zetten zijn rabbijnse en maatschappelijke erfenis voort.
Rabbijn Chaim Yaakov Rottenberg (1909–1990)
Zijn zoon, rabbijn Chaim Yaakov Rottenberg, overleefde de Holocaust en werd later hoofdrabbijn van Antwerpen en rabbijn van de Rue Pavée-synagoge in Parijs. Hij zette de rabbijnse traditie van de familie Rottenberg voort na de vernietiging van de Europese Joodse gemeenschappen.
Recha Sternbuch (1905–1971)
Zijn dochter Recha Sternbuch raakte betrokken bij reddingsacties tijdens de Holocaust. Samen met haar man, Isaac Sternbuch, hielp ze Joden te redden tijdens de Holocaust by hulp te organiseren, documenten te verkrijgen en vluchtelingen bij te staan.
Rabbi Mordechai Rottenberg
Zijn kleinzoon, rabbijn Mordechai Rottenberg, werd de rabbijn van de Rue Pavée-synagoge in Parijs, waarmee hij de rabbijnse traditie van de familie voortzette.
Erfenis in Antwerpen
Rabbi Markus Rottenberg wordt beschouwd als een van de centrale figuren in de geschiedenis van het orthodoxe jodendom in Antwerpen voor de Holocaust. Zijn leiderschap vormde de ontwikkeling van Machsike Hadass en de Oosten Shul, die symbolen werden van de orthodox-joodse gemeenschap in Antwerpen.
Zijn leven weerspiegelt de geschiedenis van het Antwerpse jodendom in een periode van grote transformatie: de aankomst van Oost-Europese joodse immigranten, de oprichting van orthodoxe instellingen, de verwoesting van de Holocaust en de wederopbouw van het joodse leven na de oorlog.
De Machsike Hadass-gemeenschap en de Oosten Shul blijven bestaan als belangrijke instellingen in het Antwerpse joodse leven.
Profielarchief
Portret van Rav Rottenberg