Shomre Hadas (Hebreeuws: שומרי הדת, wat "Bewakers van het Geloof" betekent) is een van de oudste en meest invloedrijke orthodox-joodse gemeenschappen in Antwerpen. Hoewel officieel opgericht in 1920, liggen de wortels in de Israëlitische Gemeente van Antwerpen, de eerste officieel erkende joodse gemeente in België, opgericht in 1816 onder Nederlands bewind. Sinds de fusie van de twee gemeenschappen in 1931 is de naam Shomre Hadas de algemeen gebruikte naam geworden voor de verenigde gemeente, een aanduiding die tot op de dag van vandaag voortduurt.
Toen Antwerpen zich in de late negentiende en vroege twintigste eeuw ontwikkelde tot een van de belangrijkste joodse centra van Europa, werd Shomre Hadas het religieuze thuis van een groeiende modern-orthodoxe bevolking, die niet alleen in synagogen voorzag, maar ook in onderwijs, koosjer toezicht, rabbinaal leiderschap, welzijn en gemeenschapsinfrastructuur.
Oprichting en vroege jaren
De moderne Shomre Hadas-gemeenschap werd opgericht in 1920, waarbij rabbijn Moshe Avigdor Amiel zt”l werd aangesteld als de eerste opperrabbijn. Rabbijn Amiel, een van de leidende religieus-zionistische rabbijnen van zijn generatie, begon de gemeenschap onmiddellijk vorm te geven tot een centrum van Thora-studie gecombineerd met modern joods onderwijs.
Een van zijn vroegste prestaties was de oprichting van de Tachkemoni-school in 1920. De school combineerde traditionele joodse studies met een hoogwaardig seculier curriculum, werd een van de beste joodse onderwijsinstellingen in Europa en is vandaag de dag nog steeds een van de toonaangevende joodse scholen in Antwerpen.
In 1936 verliet rabbijn Amiel Antwerpen na te zijn benoemd tot opperrabbijn van Tel Aviv, waar hij later een van de meest prominente rabbijnen in het Mandaatgebied Palestina zou worden. Hij werd opgevolgd door rabbijn Samuel Brodt zt”l, die de gemeenschap leidde tijdens de moeilijke jaren voorafgaand aan de Tweede Wereldoorlog.
De fusie met de Hollandse Gemeente
Hoewel Shomre Hadas werd opgericht in 1920, bestond de officieel erkende joodse gemeente van Antwerpen al sinds 1816. Vaak aangeduid als de Hollandse Gemeente omdat veel van haar vroege leden uit Nederland kwamen, bouwde zij de eerste grote synagoge van de stad aan de Bouwmeestersstraat, ingehuldigd in 1893.
In 1931 fuseerde de historische Hollandse gemeente formeel met Shomre Hadas. Juridisch behield de verenigde gemeente de naam Israëlitische Gemeente van Antwerpen, maar in het dagelijks gebruik werd de naam Shomre Hadas al snel synoniem met de gemeenschap zelf.
Synagogen
Vandaag de dag exploiteert Shomre Hadas twee historische synagogen:
- De Hollandse Synagoge aan de Bouwmeestersstraat, voltooid in 1893, ontworpen door de joodse architect Joseph Hertogs in een indrukwekkende neomoorse stijl. Het blijft een van de meest herkenbare joodse monumenten van Antwerpen.
- De Romi-Goldmuntz Synagoge, gelegen op de hoek van de Van den Nestlei en de Oostenstraat, ingehuldigd in 1929 (na bouw die begon in 1928) om plaats te bieden aan de snel groeiende joodse bevolking van Antwerpen. Ontworpen door de joodse architect Joseph De Lange, werd het een van de belangrijkste centra van aanbidding van de gemeenschap.
Rond deze synagogen ontwikkelde zich een uitgebreide religieuze infrastructuur met onder meer mikwaot (rituele baden), yeshivot, batei midrash, koosjer toezicht, een rabbijnse rechtbank (Beth Din), begrafenisverenigingen, sjechita-diensten en tal van kleinere gebedshuizen, waardoor Shomre Hadas het institutionele hart van het modern-orthodoxe joodse leven in Antwerpen werd.
Voor de Tweede Wereldoorlog
Tegen het einde van de jaren 1930 telde Shomre Hadas ongeveer 3.170 leden. Samen met de orthodoxe gemeenschap Machsike Hadass speelde zij een centrale rol in het religieuze leven van de joodse bevolking van Antwerpen.
De gemeenschap werd ook geconfronteerd met toenemende financiële druk omdat zij het groeiende aantal joodse vluchtelingen hielp die nazi-Duitsland en Oostenrijk ontvluchtten. De betrekkingen tussen Shomre Hadas and Machsike Hadass waren vaak gespannen, met name over kwesties als sjechita-toezicht en gemeenschappelijk gezag. Ondanks pogingen tot verzoening vanaf 1931 werd er voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog geen blijvende overeenkomst bereikt.
De Holocaust
De Duitse bezetting verwoestte de gemeenschap.
Op 14 april 1941, tijdens wat bekend werd als de Antwerpse Pogrom, vielen pro-nazi-collaborateurs de joodse wijk aan. De synagogen aan de Van den Nestlei en de Oostenstraat werden gevandaliseerd, Thorarollen en religieuze voorwerpen werden ontheiligd, en delen van het synagogecomplex en de residentie van de rabbijn werden in brand gestoken.
Net als de rest van de joodse bevolking van Antwerpen leed Shomre Hadas catastrofale verliezen tijdens de deportaties van 1942–1944. Duizenden van haar leden werden vermoord in de Holocaust.
Wederopbouw na de oorlog
Na de bevrijding herbouwden de overlevende leden hun instellingen.
Tussen 1944 en 1958 verenigden Shomre Hadas en Machsike Hadass zich tijdelijk onder de Verenigde Israëlitische Gemeenten van Antwerpen (Verenigde Israëlitische Gemeenten van Antwerpen) om de wederopbouw van het joodse gemeenschapsleven te vergemakkelijken. In 1958 werden de twee gemeenschappen weer onafhankelijke organisaties.
De beschadigde synagoge aan de Van den Nestlei werd gerestaureerd en in 1954 heropend onder de naam Romi-Goldmuntz, ter ere van een van haar belangrijkste weldoeners. De Hollandse Synagoge werd eveneens gerestaureerd na oorlogsschade, waardoor een van de belangrijkste synagogegebouwen van België behouden bleef.
Shomre Hadas vandaag
Tegenwoordig is Shomre Hadas een van de drie officieel erkende joodse gemeenschappen in Antwerpen en bedient zij de modern-orthodoxe bevolking van de stad. Zij blijft synagogen, een Beth Din, mikwaot, koosjer toezicht, begrafenisdiensten, educatieve initiatieven en tal van gemeenschapsprogramma's exploiteren.
De gemeenschap behoudt een sterke religieus-zionistische oriëntatie en bewaart tegelijkertijd de tradities die meer dan een eeuw geleden door rabbijn Moshe Avigdor Amiel werden gevestigd. Samen met haar historische synagogen en instellingen blijft Shomre Hadas een van de pijlers van het joodse religieuze leven in Antwerpen.